قسمت اعلاى مازندران معروف به طبرستان و در تمامى اين بلاد ، به سبب ارتفاع مكان ، زمستان بسيار سرد مىشود و برف فراوان بارد و يخ بشدت و سختى بسته شود . اين سرما و برف و يخ از ماه دسامبر الى آخر ماه فوريه باشد . امّا آنچه مايهء تعجب است ، اين است كه اين بلاد - الّا آنهايى كه ما بين درياى سياه و درياى خزر واقع است - در فصل تابستان نيز بسيار گرم باشد . فى الحقيقه از قندهار كه در عرض سى و سه درجه واقع است ، الى مشهد كه به عرض سى و هشت درجه است ، و از شيراز تا قزوين كه يكى در عرض بيست و نه درجه و سى و شش دقيقه و ديگرى سى و شش درجه و پانزده دقيقه قرار دارد و از همدان تا هرات كه در قرب سى و پنج درجه باشد ، در تابستان ، گرما همچنان سخت است كه در زمستان ، سرماى آنجا ، و درجهء ميزان الهوا در تقسيم راومور ، در اثناى چند ماه روزها تا نيمروز ميان بيست و هفت درجه باشد و گاهى هم تا سى و دو درجه نيز برسد . چون معلوم شد كه علت سرما در اين بلاد به سبب ارتفاع زمين است ، پس علّت حرارت مفرط را نيز از بابت خشكى بىنهايت هوا دانيم . اين خشكى به قدرى است كه از كوههاى گيلان و مازندران تا خليج فارس و از حوالى درياچهء وان و اروميه [ - اورميه ] تا مملكت كشمير ، در فصل تابستان نه شبنمى در روى سبزه و نه بخارى در هوا و نه مهى در كوهستانهاى مرتفع ، و نه ابرى در فضا مشاهده مىشود . هوا چنان صاف باشد كه در شب تار ، ستارگان را به قدرى روشنايى باشد كه خط درشت را توان ديد ، و شخصى را كه آشنا باشد ، در ده قدمى توان شناخت . 4 . قصور جنگل و نداشتن نهرهاى بزرگ و رودخانه‌هاى عظيم از اين خشكى بىنهايت هوا ، تعجب شود ، اگر ملاحظه كنند كه در ايران - كه تحت عروض حاره واقع و عموما بىآب است - نهرهاى عظيم و رودخانه‌هاى بسيار بزرگ [ چندى ] ، وجود دارد ، [ امّا به‌طور كلى ] چشمه‌ها و رودهاى كوچك نيز قليل و نادرست . از آخر ماه مه تا آخر ماه نوامبر مطلقا باران نبارد . كوهها تمامى از حليهء اشجار عاطل و تلال پشته‌ها فقير و خالى از آب و علف و متروك است . زمينهاى هموار ، هيچ‌جا زراعت نشود ، مگر اينكه از آب دادن خاطر جمع باشند . امروزه از قصور آب ، بيست يك [ - يك بيستم ] ايران زراعت مىشود ، مابقى خالى و متروك است ، مگر بعضى علفهاى كم‌آب و قليل الانقضاج از قبيل خار و خاشاك و بعضى نباتات كه در فصل تابستان در صحارى ملاحظه افتد . پيش از تمام شدن ماه ژوئن ، تمام نباتات مىخشكند و مضمحل مىشوند ، و دوباره سبز نمىشوند مگر بعد از اولين بارانى كه در